สัญลักษณ์ P&ID และ Tag Number (ISA Identification Letter) เบื้องต้น

Tag Number คือรหัสกำกับเครื่องมือวัดแต่ละตัวในแบบ P&ID ประกอบด้วยตัวอักษรระบุชนิดตัวแปรและฟังก์ชัน (Identification Letter) ต่อด้วยตัวเลขหมายเลขลูปควบคุม เช่น FT-42 อ่านว่า F (Flow ตัวแปรที่วัดคืออัตราการไหล) T (Transmit ทำหน้าที่ส่งสัญญาณ) และ 42 คือหมายเลขลูป ระบบตัวอักษรนี้อ้างอิงตามมาตรฐาน ANSI/ISA-5.1 ซึ่งเป็นมาตรฐานสากลที่ใช้กำหนดสัญลักษณ์และการตั้งชื่อเครื่องมือวัดทั่วโลก

บทความก่อนหน้านี้ผมเล่าภาพรวมของ P&ID ไปแล้วว่าคืออะไรและสำคัญอย่างไร บทความนี้จะพาลงรายละเอียดอีกขั้นหนึ่ง คือหลักการอ่านสัญลักษณ์และ Tag Number เบื้องต้น ที่ต้องรู้ก่อนจะเริ่มอ่านแบบ P&ID จริงจังหน้างาน

Identification Letter คืออะไร อ่านอย่างไร

ตัวอักษรตัวแรกใน Tag Number บอกชนิดของตัวแปรที่วัดหรือค่าที่เกี่ยวข้อง (Measured/Initiating Variable) ส่วนตัวอักษรถัดไปบอกฟังก์ชันการทำงานของเครื่องมือนั้น (Readout/Passive Function หรือ Output/Active Function) ตัวอย่าง Identification Letter ที่พบบ่อยที่สุดหน้างาน มีดังนี้

ตัวอักษรแรก (ตัวแปรที่วัด) — P = Pressure (ความดัน), T = Temperature (อุณหภูมิ), L = Level (ระดับ), F = Flow (อัตราการไหล)
ตัวอักษรถัดไป (ฟังก์ชัน) — T = Transmit (ส่งสัญญาณ), I = Indicate (แสดงผล), C = Control (ควบคุม), R = Record (บันทึกผล), A = Alarm (แจ้งเตือน), S = Switch (สวิตช์)

เมื่อนำมาผสมกันจะได้ความหมายที่ชัดเจน เช่น PT คือทรานสมิตเตอร์วัดความดัน, TIC คือตัวควบคุมพร้อมแสดงผลอุณหภูมิ, LSH คือสวิตช์ระดับสูง (Level Switch High) ตัวอักษร H และ L ต่อท้ายแบบนี้ใช้บอกตำแหน่งสูง-ต่ำของจุดแจ้งเตือนหรือจุดตัดการทำงาน

หมายเลขลูป (Loop Number) บอกอะไร

ตัวเลขที่ต่อจาก Identification Letter คือหมายเลขลูปควบคุม เครื่องมือที่มีหมายเลขลูปเดียวกันหมายความว่าทำงานอยู่ในระบบควบคุมเดียวกัน เช่น FT-42, FIC-42 และ FV-42 ทั้งสามตัวอยู่ในลูป 42 เดียวกัน คือทรานสมิตเตอร์วัดอัตราการไหล ตัวควบคุมและแสดงผล และวาล์วควบคุมที่ทำงานร่วมกันเป็นระบบเดียว

สัญลักษณ์รูปทรงบอกตำแหน่งติดตั้งของเครื่องมือ

นอกจากตัวอักษรและตัวเลขแล้ว รูปทรงของสัญลักษณ์ (บับเบิล) ที่ล้อมรอบ Tag Number ยังบอกตำแหน่งติดตั้งและการเข้าถึงของเครื่องมือด้วย ตามมาตรฐาน ANSI/ISA-5.1-2024 สัญลักษณ์พื้นฐานที่พบบ่อยที่สุดมีดังนี้

วงกลมเปล่า (ไม่มีเส้นแบ่ง) — ติดตั้งอยู่ที่หน้างาน (Field) ไม่ได้ติดตั้งบนแผงควบคุม มองเห็นได้และเข้าถึงได้ที่หน้างานโดยตรง
วงกลมมีเส้นแบ่งกลางแนวนอน — ติดตั้งอยู่ด้านหน้าแผงควบคุมหลัก (Main Panel) มองเห็นได้จากหน้าแผงหรือจอแสดงผล ผู้ปฏิบัติงานเข้าถึงได้ตามปกติ

ภาพที่ 1 สัญลักษณ์บับเบิลแสดงตำแหน่งติดตั้งเครื่องมือวัด แถวที่ 1 (ติดตั้งหน้างาน) และแถวที่ 2 (ติดตั้งหน้าแผงควบคุม)

ที่มา: ANSI/ISA-5.1-2024, “Instrumentation and Control Symbols and Identification”, Table 2 (Instrumentation device and function symbols)

ทุกอย่างนี้ดูได้จาก Legend Sheet

ไม่ต้องกังวลว่าต้องจำสัญลักษณ์ทั้งหมดให้ได้ เพราะเอกสาร P&ID ทุกฉบับจะมี Legend Sheet อยู่ในหน้าแรกเสมอ บอกความหมายของสัญลักษณ์และตัวอักษรทั้งหมดที่ใช้ในแบบฉบับนั้นโดยเฉพาะ หากเจอตัวอักษรหรือสัญลักษณ์ที่ไม่คุ้นเคย ให้ย้อนกลับไปเปิด Legend Sheet ก่อนเสมอ เพราะบางโรงงานอาจกำหนดความหมายเพิ่มเติมสำหรับตัวอักษร “User’s Choice” ที่ไม่ได้ระบุตายตัวไว้ในมาตรฐาน

แหล่งอ้างอิง

รศ.ดร.ธีรวัฒน์ เทพมณี, “พื้นฐานการวัดและการควบคุมในระบบอัตโนมัติ” (เล่ม 1), V.02.2020, หัวข้อ 3.1 Identification Letter หน้า 90-92 และหัวข้อ 3.2 Graphic Symbols หน้า 99
ANSI/ISA-5.1-2024, “Instrumentation and Control Symbols and Identification”, Table 1 (Identification Letters) และ Table 2 (Instrumentation Device and Function Symbols)
เด็กช่างวัด, “อ่าน P&ID เป็น”, บทที่ 1 หัวข้อ Legend Sheet และองค์ประกอบต่าง ๆ ที่อยู่ในเอกสาร P&ID